EBU’L-İZ (1136-1206?)


Hayatı hakkında yeterli bir bilgiye sahip olamadığımız alimimizin tam adı İbni-Zaman Ebu’ı- ibni İsmail İi Rezzaz el-cezeri’dir. Batıda ‘Al Gazari’ olarak da bilinir. Kaynaklar ondan bazen sadece ‘Bediuz Zaman’(O.Turan), bazen ‘cezari’ (A. Kurktan ) ve Ebu’ l-iz olarak bahseder. (ilim adamımız hakkındaki bilgi almak istedigimizde bu durumun göz önünde bulundurulması faydalı olur.) Artuklu Türkler
İnden olan Ebu’l- iz’in ‘cezari’ adıyla da tanınmasının sebebi onun ‘cezire’ sürüm  Dicle ve Fırat arasındaki bölgede doğmuş olmasındandır. Yani Ebul’l-iz, Artukoğulları Türk Beyliği Zamanında, eski adı Kara Amid olan Diyarbakır’da doğmuştur. Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, Artukoğullarının hükümsürdüğü tarihleri göz önünde bulundurduğunda Ebul’l-iz’ in 1136-1206 yılları arasında yaşadığı tahminen ileri sürülmektedir.
         Ebu’l-iz’in ilim ve kültür faaliyetlerinde çok ileri bir seviyeye yükselmiş, Doğu Anadolu Türk Devletrinden Artukoğlulları sarayında yardım ve teşvik görmüştür. Burada 30 yılı aşkın bi süre Reis-ül amal, yani Başmühendis olarak çalışmalarda bulunmuştur, Artuk oğulları devletinin imar işlerinde, Karaaslan tarafından Hısn Keyfa’da inşa edilen muhteşem köprü ile onun altında çarşıları, hanları, hamamları ve mahalleli olan mamuresinin yapılmasında Ebu’l-iz’ in hizmetleri olmuştur.
         Ebu’l-iz’in bahsedeceğimiz önemli eserinin önsözünde cümlelerden ilmi kişiliğini çıkarabiliriz. Oeserini yazma nedenini şöyle açıklar ; ‘Bismillahirrahmanirrahim. Allah’ım rahmetinle kolaylaştır. Gökleri yaratan, yerlere hikmetinin sırlarını yerleştiren Allah’a hamd sena olsun. Gökler ve yerlerde ne varsa O ‘nun aleminin bir nüshası ve Allah’ın büyüklüğünün en kat’i bir delilidir. Allah’ın öğretiğine hamd ederim ve onda ilim nihmetlerinden daha fazlasını isterim. Bu isteğim O’nun hikmetlerine vakıf olmak maksadıyladır.İnsan nev’inin en şereflisi olan Efendimiz Muhammed’e (A.S). ailesine ve O’na iyi yolda tabi onlara salat’ü selam olsun.
           Kendinden evelki alimlerin eserlerini ve onların takip edenlerin çalışmalarını gözden geçirdiğini ön sözünde açıklayan Ebu’l-iz’in eserinin adı (‘Kitab-ül Camii Beyn_el ilmi vel-amel En Nafi-i fi Sınaat_il Hiyel= mekanik hareketlerden  mühendislikte faydalanmayı içine alan kitap’) ‘dır.Eser otomatik makinalar , pompalar, fiskiyeler, mühendislige ait işler, su terazileri ve musiki aletleri hakkında ilmi ve pratik bilgiler vermekte, koyduğu resimlerle makineların işleme tarzını göstermektedir.Eserini Karaaslan’ın torunu tamamiyle kendisine ait olduğunu ve daha önceleri kimsenin böyle bir icadı olmadığını belirtir.
           Ebu’l-iz haberleşme, kontrol, denge kurma ve ayarlama ilmi demek olan Sibernetik ilminin Dünya tarihinde ilk kurucusudur. Bu ilim insan ve makinelarda karşılıklı bilgi alışverişi, kontrol ve denge durumunu incelemekte ve bu yapıyı geliştirmeye çalışmaktadır. Bu ilmin geliştirilmesiyle elektronik beyinler ve otomasyon adı verilen sistemler ortaya çıkmıştır. İşte bunun için zamanımızdaki Bilgisayarın temelini atan ilim adımı olarak         Ebu’l-iz’i gösterebiliriz.
            Son yıllarda İngilizce yayınlanan Nature dergisinin Mart 1974 tarihli sayısında Ebu’l-iz’e büyük bir yer ayırarak ve ondan ’12. yüzyıl Müslüman Mühendisliğinin doruğuna erişmiş Cizreli İbn-el Razzaz (Ebu’l-iz)’ şeklinde övgüyle bahsetmekte onun eserleri hakkında önemli açıklamalarda bulunmaktadır. Ebu’l-iz’in hidro Mekanik güçle işleyen Tavus kuşları resmi konulduktan sonra bu resmin altında özetle şu satırların yazıldığı kaydedilmektedir ; Onun mekanik aygıtlarından biri gücüyle işleyen saat idi.Oldukça büyük bir havuzdan boşalan su her yarım saatte bir pistona boşalarak hareket sağlıyordu. Bu anda da erkek Tavus kuşu ile dişi Tavus kuşu karşılıklı dönüş hareketinde bulunuyolar ve dişi Tavus kuşu ötüyor…
          Nature dergisinin yazdıgına göre Ebu’l-iz’in eseri 1973 yılında İngilizce olarak ‘al-Jazaris Book to Knowledge of ıngenious Mechanical Devices’ adı yayınlanmıştır.Ayrıca Ebu’l-iz’in eseri Almanca’ya da çevrilmiş, eserin bahsettiği makinalardan  birkaç tanesi Alman profesörlerinden Widemann tarafından yapılmış ve başarıyla işletilmiştir. Ülkemizde de İTÜ Bilim ve Teknoloji Tarihi Enstitüsü, Ebu’l-iz’in eserlerindeki şekillere sadık kalarak Tavus kuşu su saatini yapmıştır.
          Ebu’l-iz’in eserinin bölümlerini kısaca şu şekilde özetleyebiliriz :
1.Bölüm; Binkam (su saati) ve finkanların (kandilli su saati) saat-ımüsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında on şekil. 2. Bölüm;Yine 10 şekiile gösterilen çeşitli kapkacakların yapılışı 3. Bölüm; Kan aldırma ve abdesle ilgili ibrik ve taslarının yapılması hakkında. On şekil.4. Bölüm ; Havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on şekil.5.Bölüm;Suyu çok derin olmayan bir kuyudan veya bir akar nehirden yükselten aletler hakkında beş şekil.6.Bölüm;Birbirine benzeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında beş şekil.
  Ebu’l-iz’in eserinin bu altı bölümünde 50’ye yakın otomatik makina, pompa, fıskiye, su terazileri, musiki aletleri ve mühendislikle ilgili birçok aletlerin geniş bir şekilde planları, kesitleri, işleyiş şekilleri hakkında ilmi ve pratik bilgiler verilmiştir.
Daha fazla bilgi edinmek isteyen şu kaynaklara başvurabilirler.

KAYNAKLAR:
A.Kurtkan;Türk Milletinin Manevi Değerleri.

O.Turan ; Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti.
Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi.

Nezih Özokur; Zafer dergisi, Aralık 1981.

Akman Toygar; Bilim ve Teknik, Haziran 1976

Kazım Çeçen; Köprü Dergisi, Eylül 1982

İbrahim Hakkı Konyalı; Kara Amid dergisi, 2.c., sayı; 5. 1969.

Nature Dergisi (İngilizce), Mart 1974.
Google Plus İle Paylaş
    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 yorum:

Yorum Gönder



Faydalı Semboller: 
÷ × ½ √ ∞ = ≠ ≤ ≥ ≅ ≈ ~ ⇒ ±  ∈  Δ θ ∴ ∑ ∫ • π -¹ ² ³ ° ( ) [ ] a b ∠   ∟ ´ ´´     || Δ |x-y{ } ∩ ∪ ⊆ ⊂ ⊄ ⊇ ⊃ ⊅ ⊖ |A| Ø  1